Hết nước chấm

Trong kho tàng văn học Việt Nam, tiếng cười châm biếm luôn là một dòng mạch bền bỉ: từ tiếng cười “lật tẩy xã hội” của Hồ Xuân Hương; tiếng cười dân gian sắc sảo của Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất; cho đến tiếng cười trào phúng hiện đại của Vũ Trọng Phụng và Nguyễn Công Hoan. Mỗi thời kỳ, tiếng cười mang một chức năng xã hội khác nhau: giải thiêng, phản kháng, tự trào, hay đơn giản là một cách để con người chịu đựng nghịch cảnh.

Từ bối cảnh ấy, tập truyện ngắn hài hước “Hết nước chấm!” của Nguyễn Đình Tài có thể xem là một sự tiếp nối, đồng thời là một biến thể mới của thể loại văn học châm biếm. Nó vừa dung hợp đời sống hiện đại với đầy rẫy những phi lý, áp lực, méo mó cùng lối viết thông tục giàu khẩu ngữ, tạo nên một “tiếng cười bình dân mà nặng tính suy tưởng”.

Ngay truyện mở đầu của tập sách “Hết nước chấm!”, tác giả đã cho thấy khả năng biến những điều nhỏ nhặt nhất thành mảnh gương phản chiếu đời sống. Câu chuyện về đôi ông bà già trong công viên, từ chuyện phim ảnh cho đến những cơn ghen bóng gió, được đẩy lên thành hài kịch gia đình đầy duyên dáng. Đặc biệt, khi bà cụ thẹn thùng bắt ông diễn lại cảnh cầu hôn 60 năm trước, ông cụ thở dài: “Chờ tôi lấy hàm răng giả trong túi quần ra đã, không có thì lấy răng đâu mà cắn tai bà.” Một câu nói tưởng chừng tếu táo, nhưng ẩn trong đó là cả một quãng đời chung sống, có giận hờn, có yêu thương khiến người đọc vừa bật cười mà lại rưng rưng.

Ở truyện “Trải nghiệm xe buýt” có thể xem là một khảo cứu xã hội học bằng văn chương. Nguyễn Đình Tài quan sát sắc sảo các dạng “chủ thể xã hội” (social subjects) trong một không gian chật hẹp (chiếc xe buýt) và phân loại chúng bằng ngôn ngữ dí dỏm: Chíp Hôi – Chíp Thơm; Khốt Hôi – Khốt Thơm; và “nhà họ Tài”: Quát – Văng – Ẩu. Đặc biệt, những câu thoại dữ dội của bác tài thể hiện một dạng “bạo lực ngôn từ” đặc trưng của giao thông đô thị: “Mù à, đi cái đ… gì mà như thằng điên, bố mày tạt cho một cái thì vỡ bộ ấm tích bây giờ!” Sự cực đoan trong lời nói không chỉ tạo tiếng cười, mà còn phơi bày chất bạo lực đã định hình trong hành vi ứng xử nơi công cộng. Tác giả dùng tiếng cười để làm lộ ra những tầng văn hóa ẩn trong xã hội: sự nóng nảy, thiếu kiên nhẫn và tâm lý “già mồm sẽ thắng”. Chiếc xe buýt, vì thế trở thành một mô hình thu nhỏ của xã hội Việt Nam đương đại: nhộn nhạo, hài hước, đầy nghịch lý chất chứa trong sự thô ráp của đời sống thường nhật.

Khả năng nắm bắt thời sự và biến nó thành truyện châm biếm là sở trường nổi bật của Nguyễn Đình Tài. Truyện “Chuyện đời thời Covid”, tác giả đã sử dụng nghệ thuật phóng đại đầy dí dỏm: chó đeo khẩu trang inox, mèo đeo khẩu trang đen, con trai thì cắm ống hút xuyên qua khẩu trang… nhưng sau những tràng cười là sự mệt mỏi của con người trong đại dịch. Đặc biệt, câu chuyện cặp vợ chồng hết ly dị nhờ… đeo khẩu trang suốt ngày khiến độc giả cười ngã ngửa: “Giờ đeo khẩu trang suốt ngày, đồng chí thôi không nói nữa, mà có nói âm lượng nhỏ dịu như cô Tấm…” Đây là một cú đả kích mềm mại nhưng sắc ngọt vào thói quen cãi vã thường nhật của không ít gia đình.

Ba truyện “Luật rừng”, “Thiết lập công lý” và “Ai vĩ đại nhất?” đánh dấu sự chuyển đổi giọng điệu của tác giả: từ đời sống hằng ngày sang bình luận xã hội bằng mô thức ngụ ngôn chính trị. Trong “Luật rừng”, Báo Đốm đại diện cho tầng lớp quyền lực lạm dụng luật pháp. Lời kết tội “tắm khỏa thân” với Giun, vốn hoàn toàn phi lý lại phản ánh rất thật những trường hợp luật bị vận dụng tùy tiện: “Ở hồ này cấm tắm khỏa thân. Mày xem, em Giun hồng tươi này có mặc gì không?” Trong “Thiết lập công lý”, Hổ Vằn vừa đóng vai quan tòa vừa đòi hối lộ: “Nó vô tội, nhưng đừng quên nộp cho Ta 10 hũ mật ngon.” Truyện “Ai vĩ đại nhất?” kết lại bằng một câu đầy ám ảnh: “Con Người vĩ đại nhất, nhưng cũng nguy hiểm nhất.” - một kết luận không chỉ thú vị mà còn là cảnh báo thâm trầm về sự tàn phá thiên nhiên của chính loài người.

Điểm nổi bật nhất của tập truyện là sự dung hòa hoàn hảo giữa tiếng cười và suy tư. Mỗi truyện ngắn là một mảng đời sống khác nhau: từ chuyện gia đình, giao thông, Covid, quan chức, thói hư tật xấu… nhưng tất cả đều chung một điểm: nhìn thẳng vào thực tại, nhưng bằng tiếng cười nhân hậu, không cay độc. Nguyễn Đình Tài không sử dụng tiếng cười như công cụ chế nhạo hay mỉa mai độc địa. Ngược lại, tiếng cười của ông mang tinh thần nhân bản: nhìn đời bằng ánh mắt hiền hậu nhưng tỉnh táo. Đây chính là điểm khiến cuốn sách vượt lên khỏi ranh giới “truyện hài” để trở thành một tác phẩm có chiều sâu phê bình xã hội.

“Hết nước chấm!” không chỉ là một tập truyện ngắn hài hước. Nó là bản phác họa xã hội bằng tiếng cười và tiếng cười ấy đôi khi hả hê, đôi khi chua chat, chính là chiếc gương để ta nhìn lại chính mình. Một cuốn sách mà bất kỳ ai đang mệt mỏi với đời sống hiện đại cũng nên đọc. Vì như ông già trong truyện nói: “Đúng là hết nước chấm!” – một lời than thở, nhưng cũng là một lời mời: bạn hãy bước vào thế giới châm biếm đầy duyên dáng của Nguyễn Đình Tài để được thấy những bí mật bị phơi bày qua những điều phi lý của đời sống.