Waka trên sóng VOV: Khi một tác phẩm được "sống" trên nhiều định dạng

Mới đây, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV World) đã có cuộc trò chuyện cùng bà Phùng Thị Như Quỳnh - Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Sách điện tử Waka về một câu chuyện đang định hình lại ngành xuất bản số: làm thế nào để một tác phẩm không chỉ nằm im trên trang giấy, mà được cất lời qua sách nói, "kể chuyện bằng hình" qua truyện tranh, và tiếp tục sống thêm nhiều "đời sống" mới trên các nền tảng số.

Waka được nhắc đến như một trong những đơn vị tiên phong tại Việt Nam theo đuổi mô hình hệ sinh thái số đa dạng nơi bản quyền của một tác phẩm được quản trị và khai thác trọn vòng đời, thay vì dừng lại ở một định dạng duy nhất. Dưới đây là những chia sẻ đáng chú ý của đại diện Waka.

Từ "nền tảng đọc sách" đến "công ty quản trị tài sản trí tuệ xuất bản"

Theo bà Phùng Thị Như Quỳnh, bước ngoặt của Waka không đến từ một quyết định đơn lẻ mà là kết quả của quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng hành vi tiêu thụ nội dung của độc giả Việt Nam. Khi quỹ thời gian ngày càng bị phân mảnh, nhu cầu "nghe sách" trong lúc di chuyển hay vận động tăng nhanh, trong khi thế hệ độc giả trẻ lại có xu hướng tiếp nhận nội dung qua hình ảnh.

"Nếu chỉ dừng lại ở ebook, giá trị của một tác phẩm sẽ chưa được khai thác trọn vẹn, đồng thời doanh nghiệp sẽ chịu rủi ro lớn khi phụ thuộc vào một định dạng duy nhất trong bối cảnh cạnh tranh nội dung số ngày càng gay gắt", bà Như Quỳnh chia sẻ.

Chính vì vậy, Waka đã chuyển dịch tư duy vận hành: từ một "nền tảng đọc sách" sang một đơn vị quản trị và khai thác trọn vòng đời bản quyền của tác phẩm. Ngày nay, Waka không chỉ là nền tảng mà còn là một hệ sinh thái đa hình thức thể hiện của sách – từ ebook, sách nói, sách giấy đến truyện tranh. Ngay từ khi một tác phẩm còn ở dạng bản thảo hoặc tác phẩm văn học mạng, đội ngũ Waka đã tính đến khả năng phát triển thành sách nói, truyện tranh, sách in và các hình thức phái sinh khác.

Đây là sự chuyển đổi từ mô hình "nhà phát hành ebook" sang mô hình "công ty quản trị tài sản trí tuệ xuất bản đa nền tảng".

Thách thức lớn nhất: đồng bộ hóa cả một chuỗi sản xuất khép kín

Vận hành một chuỗi cung ứng bản quyền khép kín và đa dạng đặt ra không ít bài toán khó. Bà Như Quỳnh cho biết thách thức lớn nhất nằm ở việc đồng bộ hóa năng lực sản xuất giữa các định dạng có đặc thù hoàn toàn khác nhau.

Một ấn bản ebook chỉ đòi hỏi quy trình biên tập và dàn trang. Nhưng sách nói cần casting giọng đọc, đạo diễn thu âm và hậu kỳ; truyện tranh cần đội ngũ họa sĩ và biên kịch chuyển thể; còn sách in lại phụ thuộc vào nhà in, kho vận và hệ thống phát hành vật lý. Waka phải xây dựng song song nhiều quy trình sản xuất chuyên biệt cùng đội ngũ nhân sự đa ngành, đồng thời vẫn đảm bảo tiến độ ra mắt đồng bộ để tối ưu hiệu ứng truyền thông cho từng tác phẩm.

Bên cạnh đó là bài toán quản trị vòng đời bản quyền cho từng định dạng, với các điều khoản, thời hạn và phạm vi khai thác khác nhau theo từng hợp đồng. Điều này đòi hỏi một hệ thống kiểm soát chặt chẽ để tránh xung đột quyền lợi hoặc bỏ sót nghĩa vụ pháp lý với tác giả và đối tác.

Theo bà, thực tế thị trường hiện nay vẫn chưa khai thác hết vòng đời của một tác phẩm. Nhiều hợp đồng bản quyền vẫn ở dạng đơn lẻ – có quyền khai thác ebook nhưng lại không có quyền audio, không có quyền chuyển thể truyện tranh – khiến quá trình khai thác bị tách lẻ thành nhiều bước và gây khó khăn cho sự xuyên suốt.

Ba nhóm tiêu chí để một tác phẩm "chữ" được chuyển thể

Với kho tàng tác phẩm văn học mạng và truyện dịch lớn, việc lựa chọn tác phẩm nào để phát triển thành sách nói hay truyện tranh được Waka đánh giá dựa trên ba nhóm tiêu chí:

Thứ nhất – chỉ số tương tác thực tế trên nền tảng: lượt đọc, tỷ lệ hoàn thành, bình luận và đánh giá của độc giả. Đây là bằng chứng rõ ràng nhất về sức hút tự nhiên của tác phẩm.

Thứ hai – mức độ phù hợp của nội dung với định dạng đích. Với sách nói, đó là chất lượng lời thoại, nhịp truyện và khả năng "gợi hình bằng âm thanh". Với truyện tranh, đó là mật độ chi tiết thị giác, tuyến nhân vật rõ nét và tình tiết giàu kịch tính, thuận lợi cho việc chuyển thành phân cảnh.

Thứ ba – điều kiện pháp lý và thương mại. Tác phẩm phải có quyền khai thác phái sinh rõ ràng, phù hợp quy định biên tập – xuất bản trong nước, và có quy mô độc giả hoặc thính giả mục tiêu đủ lớn để đảm bảo hiệu quả cho khoản đầu tư sản xuất vốn không nhỏ ở các định dạng này.

Đàm phán bản quyền quốc tế: thuận lợi từ vị thế, khó khăn từ sự khác biệt

Sở hữu bản quyền gốc là cốt lõi để khai thác đa nền tảng một cách chính thống. Trong quá trình làm việc với các đối tác lớn ở nước ngoài như Trung Quốc, Hàn Quốc, Waka có những thuận lợi và khó khăn riêng.

Thuận lợi lớn nhất đến từ vị thế của Waka - ngày càng được ghi nhận như một đối tác xuất bản số uy tín tại Việt Nam, sở hữu hệ sinh thái phát hành đa định dạng tương đối hoàn chỉnh. Nền tảng công nghệ vững cũng tạo cho đối tác một sự tin tưởng nhất định về năng lực, giúp họ yên tâm rằng tác phẩm sẽ được khai thác bài bản, đúng quy định pháp luật và tiếp cận độc giả rộng rãi. Kinh nghiệm nhiều năm hợp tác với các nhà xuất bản và công ty văn học mạng lớn còn giúp Waka xây dựng mạng lưới đối tác tin cậy, rút ngắn đáng kể thời gian đàm phán cho các dự án về sau.

Về khó khăn, phổ biến nhất là sự khác biệt trong cấu trúc hợp đồng bản quyền giữa các thị trường. Các quyền khai thác phái sinh như quyền audio, quyền chuyển thể truyện tranh, quyền điện ảnh thường bị tách bạch và thuộc về nhiều chủ thể khác nhau (tác giả gốc, nhà xuất bản, đơn vị quản lý tài sản trí tuệ). Điều này khiến việc xác minh và đàm phán trọn gói quyền khai thác đa nền tảng mất nhiều thời gian hơn dự kiến. Cùng với đó, khác biệt về ngôn ngữ hợp đồng và quy định kiểm duyệt nội dung giữa các quốc gia đòi hỏi đội ngũ pháp lý của Waka phải am hiểu sâu về sở hữu trí tuệ quốc tế.

Đồng hành cùng tác giả Việt qua Cộng đồng Sáng tác Waka

Song hành cùng mảng truyện dịch, Waka xác định tác giả thuần Việt - đặc biệt là các cây bút trẻ trên nền tảng sáng tác trực tuyến là nguồn lực chiến lược lâu dài. Đại diện Waka cho biết doanh nghiệp đang triển khai dự án mang tên Cộng đồng Sáng tác Waka.

Waka xây dựng cơ chế nhuận bút minh bạch, chia sẻ doanh thu theo lượt đọc và lượt nghe thực tế, giúp tác giả có thể từng bước sống được bằng nghề viết ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp. Với những tác phẩm nổi bật, Waka chủ động đề xuất phát triển thành sách nói, truyện tranh hoặc ấn bản sách in, giúp tác giả tiếp cận thêm nhiều nhóm độc giả mới và gia tăng thu nhập từ các quyền khai thác phái sinh.

Ngoài ra, Waka đầu tư vào công tác biên tập và cố vấn nội dung nhằm nâng cao chất lượng chuyên môn cho tác giả trẻ, đồng thời tổ chức các cuộc thi sáng tác và chương trình đào tạo để phát hiện, bồi dưỡng những cây bút tiềm năng.

"Mục tiêu của chúng tôi là góp phần xây dựng một hệ sinh thái văn học mạng Việt Nam phát triển bền vững, thay vì chỉ phụ thuộc vào nguồn nội dung nhập khẩu", bà Phùng Thị Như Quỳnh khẳng định.